Το ονειρικό στην ποίηση και τα τραγούδια
Τη γνώρισα παιδούλα πριν κάμποσες δεκαετίες. Ευαίσθητη, εύθραυστη, ευγενή, δοτική, διακριτική. Έκτοτε πιστή φίλη και αρωγός στις λογοτεχνικές μας βραδιές από τις πρώτες δειλές απόπειρές μας. Πάντα παρούσα ως συντελεστής ή αργότερα ως ακροάτρια. Έφυγε από κοντά μας ήσυχα και αθόρυβα, όπως το διάλεξε, αφού πρώτα γενναία σήκωσε το βαρύ σταυρό της χωρίς εξωτερικευμένη βαρυγκόμια. Μιλώ για την γλυκιά Έλπη Χρυσοχόου, τη δική μας Έλπη.
Στη μνήμη της αφιερώνω την αποψινή εκδήλωση με αγάπη και σεβασμό. Οι μεταστάντες όνειρα δε βλέπουν στον μεγάλο τους ύπνο, όμως αφήνουν κάτι πολύτιμο και αγαπημένο τους πίσω και γι΄ αυτό συχνά γυρίζουν στον δικό μας ζωντανό ύπνο. Θέλω λοιπόν να τη φαντάζομαι γελαστή στα όνειρα και τις ονειροφαντασίες των συγγενών και των φίλων της.
Πρόλογος
Από λεξικού άρχεσθε.
Πώς ορίζεται περιγραφικά το όνειρο στην εγκυκλοπαίδεια Πάπυρος – Λαρούς – Μπριτάνικα.
Όνειρο ή ενύπνιο είναι η ψευδαισθησιακή εμπειρία κατά τη διάρκεια του ύπνου, η αυτονομημένη από λογικό έλεγχο, όπως τον ξέρουμε την ημέρα, η οποία αποτελείται από μια σειρά ή ένα μείγμα παραστάσεων που συνδέονται με πρόσφατες έως απώτατες αναμνήσεις συνήθως καμουφλαρισμένων γεγονότων ευχάριστων ή δυσάρεστων σ’ αυτόν που κοιμάται, στις οποίες παρίσταται και ο ίδιος νοερά και παρακολουθεί τα δρώμενα ως θεατής είτε ως συμμέτοχος…
Οι σύγχρονες θεωρίες υποστηρίζουν ότι πρόκειται για προέκταση της κατάστασης της εγρήγορσης. Η πρωταρχική περίοδος του ονείρου που συνοδεύεται από έναν συνδυασμό γρήγορων κινήσεων του ματιού (REM=rapid eye movement), ένα πρότυπο εγκεφαλικού κύματος παρόμοιο με αυτό που παράγεται κατά τη διάρκεια εγρήγορσης και εντατικής φυσιολογικής δραστηριότητας ονομάζεται ύπνος REM ή κατάσταση D (dream = όνειρο).
Ωστόσο στον τίτλο της αποψινής εκδήλωσης δεν αναγράφεται η λέξη όνειρο. Επιλέξαμε αντί αυτής τον όρο ονειρικό. Το ονειρικό στην ποίηση και στα τραγούδια. Ο όρος είναι προφανώς πλατύτερος από το όνειρο και χωρά περισσότερες κατηγορίες ονείρων.
Ειδικότερα στην ελληνική λογοτεχνία τα όνειρα εμφανίζονται σε μια τεράστια ποικιλία, όπως και τα όνειρα που περιέχονται σε γνωστά ή άγνωστα τραγούδια της δισκογραφίας.
Έχουμε λοιπόν συναντήσει στην έρευνά μας:
- Όνειρα αυθεντικά που μεταφέρονται με λεπτομέρειες στους στίχους.
- Όνειρα κατεργασμένα.
- Όνειρα επινοημένα.
- Όνειρα συμβολικά.
- Όνειρα φανταστικές ιστορίες αλλά και
- όνειρα με βάση πραγματικές εμπειρίες.
- Όνειρα ανάμεικτα με σχόλια ή όνειρα αφορμές για σχόλια και στοχασμούς.
- Όνειρα μεταμφιεσμένων επιθυμιών και
- όνειρα αμεταμφίεστα.
- Ονειρικές καταστάσεις και περιγραφές.
- Όνειρα με τη σημασία του οράματος, του φάσματος ή της οπτασίας (όχι ενύπνια).
- Όνειρα ονειροπολήσεις, ενατενίσεις, εκστάσεις.
- Όνειρα με την έννοια του «κάνω όνειρα» για κάτι (σχεδιασμοί και ελπίδες για το μέλλον).
- Όνειρα χαρούμενα και όνειρα εφιάλτες.
- Όνειρα ερωτικά (χωρισμού, αναμονής ή συνάντησης).
- Όνειρα με επισκέψεις νεκρών.
- Όνειρα ζώων (ή εντόμων)
Ονειρικό λοιπόν είναι για την έρευνά μας ότι έχει τα γνωρίσματα του ονείρου:
- αταξία, ασυνδεσία αιτίου – αποτελέσματος,
- αυτονομημένη λογική (στα όρια του παραλόγου),
- μεταμφιεσμένες ή αλλόκοτες καταστάσεις,
- ομιχλώδη ατμόσφαιρα,
- αλλοπρόσαλλο σκηνικό,
- απότομες αλλαγές πλάνων (μεταβάσεις από το φως στο σκοτάδι, και το αντίστροφο, άλματα χρόνου, εποχών, ηλικιών, πρωταγωνιστικών προσώπων),
- ανατροπή των φυσικών νόμων (π.χ. κατάργηση του νόμου της βαρύτητας, έλξη από τα σύννεφα ή τον ουρανό, πέταγμα),
- ανατροπή ρόλων ή ιδιοτήτων (π.χ. ψάρια στο βουνό ή πρόβατα στον βυθό).
Επίλογος
Ελπίζω και εμείς εδώ στο πλαίσιο της καθιερωμένης πλέον μουσικο-φιλολογικής βραδιάς του Φεστιβάλ Σύμης που μας μαζεύει και μας ενώνει έστω για λίγο κάθε χρόνο, να βρεθήκαμε και απ’ τις δύο πλευρές του κύκλου, να μιλήσαμε με τον εαυτό μας, να ακούσαμε στο βυθό της συνείδησής μας, να επανασυνδεθήκαμε με τα ξεχασμένα, θαμμένα, προδομένα όνειρά μας, να σκεφτήκαμε ότι πάντα υπάρχει καιρός να ξαναδούμε όνειρα στον ύπνο μας, να ξαναπλάσουμε οράματα στον ξύπνιο μας άφοβα, σταθερά και με διάρκεια. Πριν αποφασίσουν τα ωραία όνειρά μας να επαναστατήσουν και να πάρουν την εκδίκησή τους.
Είναι αταίριαστο Αύγουστο μήνα, νύχτες με τέτοια φεγγάρια, να μας επιτίθενται τα όνειρα ως εφιάλτες.