Λογοτέχνες της Σύμης και η Σύμη στη Λογοτεχνία
Barbara Kassin «Νοσταλγία»
Κάθε νησί είναι κατεξοχήν μια οντότητα,
μια ταυτότητα, ένα κάτι με περίγραμμα,
είδος που αναδύεται σαν ιδέα.
Στην περατότητά του κάθε νησί είναι μια άποψη του κόσμου.
Κάθε νησί είναι κατεξοχήν τόπος.
Ως τόπος το νησί είναι ταυτόχρονα ένας πολύ ιδιάζων τόπος
που σε ωθεί σε αναχώρηση.
Από το νησί μπορείς μόνο να φύγεις.
Και θέλεις, οφείλεις, να επιστρέψεις εκεί.
Το νησί καθορίζει και μαγνητίζει.
Συμβαίνει να πιστεύεις ότι ο χρόνος καμπυλώνεται,
όπως ο ορίζοντας
και ότι θα επιστρέψεις έπειτα από έναν περίπλου, έναν κύκλο, μία Οδύσσεια.
Αλλά, επιστρέφεις άραγε όντως εκεί; Και μπορείς ποτέ εκεί να μείνεις;
«Επιστρέφεις και μπορείς εκεί να μείνεις;» αναρωτιέται η Barbara Kassin στην εισαγωγή του βιβλίου της «Νοσταλγία».
Ένας μη Συμιακός αλλά ισοβίως νοσταλγός της Σύμης απαντά απερίφραστα «Επιστρέφεις. Επιστρέφεις ακόμη κι αν χρειαστεί να ξαναφύγεις». Και κάθε φορά κάτι παίρνεις μαζί σου φεύγοντας που διαρκώς το ζυμώνεις, εκεί στην ξενιτειά ή την άλλη σου πατρίδα «εν φαντασία και λόγω». Και αυτό το κάτι φουσκώνει και ξεχειλίζει και μορφοποιείται σε έργο τέχνης αν είσαι τυχερός. Καλλιτέχνημα, ποίημα ή πεζό. Εσύ κάποια στιγμή φύγεις για πάντα. Αυτό όμως το έργο, το έργο σου κόντρα σε κάθε φυσική νομοτέλεια επιβιώνει και συνεχίζει την πορεία του σε υπνοδωμάτια, συρτάρια ντουλαπιών και ράφια βιβλιοθηκών ή θαμμένο σε χαρτοκιβώτια μαζί με άλλους παραγνωρισμένους και γι’ αυτό ανεκμετάλλευτους θησαυρούς. Ο χρόνος δεν το αφανίζει. Το προσπερνά, αλλά δεν το κονιορτοποιεί. Θα έλεγα πως το ωριμάζει, αν αυτό αξίζει, σαν παλιό κόκκινο κρασί.
Το βιβλίο, ο έντεχνος λόγος έχει τους εραστές του που ανακαλύπτουν τα ξεχασμένα κείμενα, τα μελετούν, τα απολαμβάνουν και τα προβάλλουν στην επιφάνεια του εκάστοτε παρόντος. Ανάμεσα σ’ αυτούς κι εγώ που τα τελευταία χρόνια ενδιαφέρομαι και για τη Συμιακή Λογοτεχνία. Την έρευνα, τη μελάτη και την αξιολόγησή της. Δεν με ενδιέφεραν σ’ αυτή τη εργασία τα λαογραφικά ή ιστορικά κείμενα αλλά μόνο τα λογοτεχνικά. Τόσο ανώνυμων (παινέματα, τραγούδια, παραμύθια) όσο και επώνυμων συγγραφέων γεννημένων στο νησί από γονείς Συμακούς που έζησαν στο νησί ή μετανάστευσαν ή Συμιακών στην καταγωγή που γεννήθηκαν και έζησαν σε άλλους κοντινούς ή μακρινούς τόπους ανεξάρτητα από το βαθμό επιρροής που άσκησε η καταγωγή τους πάνω στο έργο τους. Στη συγκέντρωση του υλικού με βοήθησαν βέβαια άνθρωποι που γνώριζαν πρόσωπα και πράγματα της Σύμης πολύ πριν ξυπνήσει το δικό μου ενδιαφέρον και κυρίως η Παντή Ζουρούδη – Κούτρα και η Ελένη Κλαδάκη – Βρατσάνου που με τις πληροφορίες της και τις προτάσεις της έγινε η κύρια βοηθός μου σ’ αυτή την έρευνα. Συνενυπνιαστές λοιπόν με την Ελένη για το φιλόδοξο σχέδιο μιας πλήρους Ανθολογίας Συμαίων Λογοτεχνών στο μέλλον.
Για να προλάβω παρεξηγήσεις. Το υλικό της Ανθολογίας είναι πλούσιο μεν ανομοιογενές δε. Γιατί έχει παραχθεί από επαγγελματίες λογοτέχνες και άλλους που γράφουν ερασιτεχνικά, κρύβουν για μεγάλα χρονικά διαστήματα τα γραπτά τους ή τα δημοσιεύουν μόνο σε τοπικές εφημερίδες και περιοδικά ή σε αντίστοιχα των Συλλόγων τους σε Ρόδο και Πειραιά. Έχουμε συγγραφείς των αναμνήσεων, νοσταλγούς ενός μυθοποιημένου συνήθως παρελθόντος και άλλους που αφουγκράζονται τη στιγμή και ο λυρισμός ή η προβληματική τους αναδύονται από τη σχέση τους με το παρόν του νησιού. Άλλους που τους ωθεί το χρέος να υψώσουν τα οικογενειακά τους πορτραίτα για να τιμήσουν τους προγόνους τους και άλλους που έλκονται από την ιδιαιτερότητα ορισμένων χαρακτήρων του νησιού ή από κάποιες επαγγελματικές τάξεις που συνδέονται κυρίως με τη θάλασσα. Σε άλλους το νησί είναι μόνο το πλαίσιο της μυθοπλασίας τους και σε άλλους το κεντρικό τους θέμα. Άλλοι μνημειώνουν ιστορικές στιγμές κι άλλοι εκμυστηρεύονται αλήθειες που γεννά ο κόσμος της φαντασίας. Σε άλλα κείμενα το νόημα κυματίζει διάφανο (στα πεζά κυρίως) και σε άλλα έρπει ή υφέρπει και επιδέχεται ποικίλων ερμηνειών καθώς παρά το γεγονός ότι τα περισσότερα ποιήματα ακολουθούν την παραδοσιακή φόρμα ορισμένα νεωτερίζουν. Τελικά, τεντώσαμε πολύ το νόημα της λογοτεχνικότητας προκειμένου να χωρέσουν εντός του περιεχομένου της όχι μόνο αφηγήσεις, διηγήματα, μυθιστορήματα και ποιήματα αλλά και μυθιστορηματικές βιογραφίες, αυτοβιογραφίες, απομνημονεύματα, χρονικά και μαρτυρίες. Οι τίτλοι και μόνο των έργων που θα ακουστούν είναι ενδεικτικά του εύρους που προσδώσαμε στον όρο «Κείμενο Λογοτεχνικό».
Προσπαθήσαμε να συμπεριλάβουμε τις περισσότερες τάσεις και τα πιο πολλά είδη. Με ελαστικά κριτήρια αξιολόγησης θελήσαμε να αναδείξουμε και όσους δεν έχουν εκδώσει βιβλία, αδικώντας κατά κάποιο τρόπο τους πολυγραφότατους και αναγνωρισμένους. Πολύ θα θέλαμε να είχαμε πολλά έργα της νέας γενιάς που είμαι βέβαιος ότι γράφει και μάλιστα συχνά έξω από το πλαίσιο της καθιερωμένης νόρμας. Δυστυχώς τα στοιχεία μας είναι ελάχιστα. Ίσως ένας νεανικός διαγωνισμός λογοτεχνίας των απανταχού Συμιακών να έβγαζε στο φως κρυμμένα ταλέντα και αξιόλογες φωνές. Ας αναλάβει τόσο η Δημοτική Αρχή όσο και οι Σύλλογοι.
Όπως γίνεται, πιστεύουμε, αντιληπτό είναι αδύνατον απόψε εδώ να διαβαστούν έργα όλων των συγγραφέων ή όσων έχουν συγγράψει. Αυτό θα απαιτούσε ένα πολυήμερο σεμινάριο. Θα προσπαθήσουμε να αναφέρουμε όλα τα ονόματα που έχουμε στη διάθεσή μας, αλλά θα ακουστούν μόνο μικρά κείμενα επιλεκτικά. Την ευθύνη της επιλογής φέρεις ο Ανθολόγος του οποίου τα κριτήρια δε συγκλίνουν πάντα με τα κριτήρια της πλειονότητας. Εν πάσει περιπτώσει ζητά εκ των προτέρων την κατανόησή σας.
Ώρα είναι, θαρρώ, να αρχίσουν οι παρουσιάσεις και οι αναγνώσεις…
…. Και τώρα θα βρούμε ίσως την απάντηση που αποζητά απορημένος ο Οδυσσέας Ελύτης, στο ποίημά του από «Τα Ετεροθαλή» με τον τίτλο «Δώδεκα νήσων άγγελοι»:
Ποιος τώρα βουτηχτής
αργοσιμώνονας τον ουρανό βυθού που ανάβει τα σφουγγάρια του
άξαφνα νιώθεται άγγελος και Πανορμίτης του μυστικού
που ξεχύνεται Χρυσέαις Νιφάδεσσι.
Τα κείμενα θα αναγγείλουν τα μυστικά τους, που θα ξεχυθούν σαν χρυσές νιφάδες. Έμπειροι βουτηχτές στα άγνωστα βάθη τους απόψε νιώθουμε εμείς και δόκιμοι αυγουστιάτικοι άγγελοι των μυστικών τους.
Ακούστε μας, εδώ στο μικρό νησί μας, όπου μερόνυχτα άγγελοι φτερουγίζουν.
Επίλογος
Σαν φλοίσβος αυγουστιάτικης νύχτας ακούστηκαν ήσυχες οι φωνές των λογοτεχνών. Φωνές προγόνων, συγγενών, γνωστών και φίλων, πατριωτών αλλά και άγνωστων σε μας που το νησί μας αγάπησαν. Θαρρείς και η αποψινή εκδήλωση ήταν μία σύναξη ζώντων και τεθνεώτων.
Ενώθηκαν οι ψυχές όσων συμπράττουν κοντά μας μαζί μ’ εκείνων που νοσταλγούν μακριά μας αλλά και μ’ εκείνων που θεωρούνται πως δεν έχουν πια γυρισμό. Κάθε ανάγνωση όμως νεκρού λογοτέχνη ιδιωτική ή δημόσια δεν είναι άλλο από ένα πνευματικό μνημόσυνο. Είναι μια τελετουργία που καθιστά την Αθανασία εφικτή και από ευσεβή πόθο την προάγει σε άμεσο βίωμα. Από την άλλη, για τους ζωντανούς λογοτέχνες, κάθε ανάγνωση έργου τους είναι και μια έκφραση αναγνώρισης, ένα ευχαριστήριο νεύμα, ένα μικρό σκαλοπάτι στο βάθρο μιας υστεροφημίας που οπωσδήποτε τούς αξίζει.
Η ανάγνωση, πιστεύω, ήταν καλή.
Όπως και η ακρόαση.
Γι’ αυτό θερμά σας ευχαριστούμε που με την προσήλωσή σας συμβάλλατε στην ανάσταση αυτών των αξιόλογων κειμένων.
Συμβάλλατε, με άλλα λόγια, στο να κλείσει ο κύκλος του καμπυλωμένου χρόνου της γραφής που μετά τον μικρό ή μεγάλο περίπλου της επέστρεψε απόψε στον ευλογημένο τόπο εκκίνησής της.
Στη Σύμη, στις ανατολικές εσχατιές της χώρας και της ελληνικής γλώσσας, Αύγουστο μήνα του 2017, στο πλαίσιο του Φεστιβάλ της που συνεχίζει να αγαπά και να τιμά τη Λογοτεχνία.